Басым исемле битнең чыганагын карау

[[Файл:Pressure force area.svg|300px|мини|уңда|Бөтен өслек буенча уртача басым - өслеккә тәэсир итүче [[көч]]нең  нормаль өлеше <math>F_n</math> өслекнең мәйданына <math>S</math> чагыштырмасына тигез]]
[[Файл:Pressure exerted by collisions.svg|300px|мини|уңда|Кисәкчекләр киртә белән бәрелешүләре нәтиҗәсендә киртәгә басым хасил була]]
'''Басым''' - өслеккә перпендикуляр [[көч]]нең өслек [[мәйдан]]ына чагыштырмасына тиң булган физик зурлык.

Ноктадай басым - кечкенә өслеккә тәэсир итүче [[көч]]нең нормаль дифференциалы <math>dF_n</math> кече өслек мәйданына <math>dS</math> чагыштырмасына тигез:

: <math>p=\frac{dF_n}{dS}.</math>

Бөтен өслек буенча уртача басым - өслеккә тәэсир итүче [[көч]]нең  нормаль өлеше <math>F_n</math> өслекнең мәйданына <math>S</math> чагыштырмасына тигез:

: <math>{p_{\rm{cp}}}=\frac{F_n}{S}.</math>

Басым тоташ мохитнең халәтен тасвирлый һәм көчәнешләр [[тензор]]ының диагональ компоненты булып тора. Изотроп тигезләнешле хәрәкәтсез мохиттә басым юнәлешкә бәйсез.

''р'' символы белән билгеләнә.

==Үлчәү берәмлеге==

[[СИ]] системасында '''Па''' - паскаль белән үлчәнә, бер Паскаль - бер квадрат метрга беришле итеп тәэсир итүче  бер [[Ньютон (берәмлек)|Ньютон]]га тигез.

[[РФ]]та шулай  ук түбәндәге үлчәү берәмлекләре кулланылып була:
*[[бар]]
*квадрат сантиметрга килограмм-көч
*су баганасы миллиметры
*[[су баганасы метры]]
* атмосфера
*[[терекөмеш баганасы миллиметры]]

{| class="wikitable wide"
|+ ''Басым берәмлекләре''
|-
|
! [[Паскаль (үлчәү берәмлеге)|Паскаль]]<br>(Pa, Па)
! [[Бар (үлчәү берәмлеге)|Бар]]<br>(bar, бар)
! [[Атмосфера (үлчәү берәмлеге)|Техник атмосфера]]<br>(at, ат)
! [[Атмосфера (үлчәү берәмлеге)|Физик атмосфера]]<br>(atm, атм)
! [[Терекөмеш баганасы миллиметры]]<br>(тк б. мм., mm Hg, Torr, торр)
! [[Су баганасы метры]]<br>(с б. м., m H<sub>2</sub>O)
! Квадрат дюймга фунт<br>(psi)
|-
! 1 Па
| 1 [[Ньютон (үлчәү берәмлеге)|Н]]/[[метр|м]]²
| 10<sup>−5</sup>
| 10,197{{e|−6}}
| 9,8692{{e|−6}}
| 7,5006{{e|−3}}
| 1,0197{{e|−4}}
| 145,04{{e|−6}}
|-
! 1 бар
| 10<sup>5</sup>
| 1{{e|6}} [[Дина (үлчәү берәмлеге)|дин]]/см²
| 1,0197
| 0,98692
| 750,06
| 10,197
| 14,504
|-
! 1 ат
| 98066,5
| 0,980665
| 1 [[Килограмм-көч|кгк]]/см²
| 0,96784
| 735,56
| 10
| 14,223
|-
! 1 атм
| 101325
| 1,01325
| 1,033
| 1 [[Атмосфера (үлчәү берәмлеге)|атм]]
| 760
| 10,33
| 14,696
|-
! 1 тк б. мм.
| 133,322
| 1,3332{{e|−3}}
| 1,3595{{e|−3}}
| 1,3158{{e|−3}}
| 1 [[Терекөмеш баганасы миллиметры|тк. б. мм.]]
| 13,595{{e|−3}}
| 19,337{{e|−3}}
|-
! 1 су баг. м.
| 9806,65
| 9,80665{{e|−2}}
| 0,1
| 0,096784
| 73,556
| 1 [[Су баганасы метры|су баг. м.]]
| 1,4223
|-
! 1 psi
| 6894,76
| 68,948{{e|−3}}
| 70,307{{e|−3}}
| 68,046{{e|−3}}
| 51,715
| 0,70307
| 1 [[Квадрат дюйга фунт|lbf/in²]]
|}
Манометрлар басымны белергә, контрольдә тотарга һәм көйләргә кирәк булган барлык очракларда кулланыла. Манометрларны еш кына җылылык энергетикасында, химия, нефть химиясе предприятиеләрендә, азык-төлек тармагы предприятиеләрендә кулланалар.<ref>[https://otbornoe-ustroistvo.ru/blog/novosti/impulsnye-trubki-dlya-manometrov/ Манометрлар куллану.]</ref>

== Моны да карагыз==
* [[артериаль басым]]
*[[һава басымы]]
*[[яктылык басымы]]
* [[барометрик тигезләмә]]
*[[Бернулли кануны]]
*[[Паскаль кануны]]
*[[манометр]]
* [[механик көчәнеш]]
*[[осмотик басым]]
*[[парциаль басым]]

== Искәрмә ==
<references />

== Әдәбият==
* Кузнецов В. Н. Давление. Большая Российская Энциклопедия. Проверено 27 августа 2016.
* E.R. Cohen et al, «Quantities, Units and Symbols in Physical Chemistry», IUPAC Green Book, 3rd Edition, 2nd Printing, IUPAC & RSC Publishing, Cambridge (2008). — p.&nbsp;14.
* Положение о единицах величин, допускаемых к применению в Российской Федерации Утверждено Постановлением Правительства РФ от 31 октября 2009 г. N 879.
*Постановление Правительства РФ от 15.08.2015 № 847 «О внесении изменений в приложение № 3 к Положению о единицах величин, допускаемых к применению в Российской Федерации»

[[Төркем:Физика төшенчәләре]]
[[Төркем:Басым]]